Birinci Moskova Saat Fabrikası ve Poljot

1930 yılında, doğrudan  Joseph Stalin'in emri ile kurulan fabrika Sovyet Saat Endüstrisi'nin ilk ciddi saat ve mekanizma fabrikası olarak nitelenebilir.

Sovyet hükümetinin, New York'ta faaliyet göstermiş ama üretimini durdurmuş olan Ansonia Saat Şirketi ile Ohio'da faaliyet göstermiş ama üretimini durdurmuş Dueber-Hampden Saat Şirketi'ni 1929 yılında satın alıp bütün makine ve teçhizatlarının Moskova'ya taşınması ile temelleri atılmıştır. Kurulma aşamasında adı geçen saat şirketlerinde çalışan eski teknisyen ve işçilerin yardımıyla üretim yapılmıştır. Üretilen ilk seri mekanizmalarda eski şirketlerin adını görmek mümkündür.

1941 yılında Alman ordusunun Moskova'ya yaklaşması neticesinde fabrika Zlatoust'a taşınmıştır. Fabrikanın Moskova'ya geri dönüp Birinci Moskova Saat Fabrikası adını alması 1943 yılına karşılık gelmektedir.

1946 yılında Pobeda markası altında ilk kol saatini üreten fabrika 1951 yılnda 1.1 milyon adetlik üretim rakamına ulaşmıştır. Adı, dizaynı ve diğer bazı karakteristik yönleri bizzat Stalin'in onayından geçen Pobeda'nın üretimi 1953 yılına kadar sürmüştür.

1956 yılından ilk Sovyet otomatik kurmalı saatini üreten fabrika, bu saate Anavatan anlamına gelen Rodina ismini vermiştir.

1961 yılında Yuri Gagarin'in uzaya çıkmasıyla tıpkı diğer saat fabrikalarında olduğu gibi bu fabrikada da bir isim değişikliği gerçekleşti. Uçuş esnasında Gagarin'in kullandığı Sturmanskie görevin başarılı geçmesine katkıda bulununca fabrikaya Uçuş anlamına gelen Poljot adı verildi. Takip eden yıllardaki pek çok uzay görevinde de Birinci Moskova Saat Fabrikasının üretimi olan Poljot-3133 kalibre saatler kullanıldı. Valeri Polyakov en uzun uzay uçuşu rekorunu kırarken de kolunda bir 3133 vardı.

Gagarin ve kolunda Sturmanskie'si

1975 yılında daha komplike saatler üretmek için İsviçre'den getirtilen teçhizat ile Okean markası altında ilk kronograflar üretilmiştir. İçlerinde, daha sonra vintage tutkunları için efsane olacak 3133 mekanizma taşıyan bu saatler Soyuz-23 Uzay İstasyonundaki görevler için üretilmiştir.

1990 yılında fabrikanın yıllık üretimi 5 milyona ulaşmıştı. Uluslararası sektör de bunun farkındaydı ve fabrika, 1991 yılında Madrid'de Altın Kalite Ödülü ile ödüllendirildi.

Günümüzde yıllık 250 bin adetlik üretimini sürdüren fabrika Rus işadamı Sergeï Pugachev tarafından satın alınmıştur ve işadamının yeni lüks ürün grubunun üreticilerinden biri olmak için hazırlanmaktadır.

Raketa Hammer and Sickle Hands

Tıpkı Kopernik modeli gibi bu saat de ilginç kollara sahip. Akrep yerine bir çekiç, yelkovan yerine ise bir orak kullanılan bu saatte, saniye yerine de beyaz bir buğday başağı tercih edilmiş. Bütün bu karakteristik Sovyet imgelerine karşın saat Rusya üretimi. Yani сделано в России. 

1990'ların ilk yarısında, yani Sovyetler Birliği'nin yıkılmasını takip eden ilk yıllarda üretildiğini düşündüğüm bu saat, büyük ihtimalle geçmiş yılların anısına üretilen bir model. Kırmızı kadranı ve altın sarısı orak çekici ile tam bir Sovyet bayrağı görüntüsü veren bu model sadece bu kombinasyonla değil, beyaz kadran ve kırmızı kollarla da üretildi. 

Tıpkı diğer Raketa'larım gibi pirinç üzeri krom kaplama olan bu saatin arka kapağı paslanmaz çelik. Saat sanırım bir koleksiyonda saklandığı için oldukça iyi durumda. Camındaki birkaç kılcal çizik dışında herhangi biz kozmetik hatası yok.

Saatin Sovyet üretimi modelleri de olduğu söylenmekle birlikte henüz herhangi birine denk gelmediğim için bu bilgiyi doğrulayamıyorum. Bu saat de her ne kadar Rus malı olsa da içindeki mekanizmaya kadar Sovyet ruhuna sahip. Saatin kalbinde Sovyet üretimi 2609HA kalibre kullanılmış. 1970'lerin ortasından beri pek çok saatte kullanılan bu kalibre 26mm'lik çapa, merkezi saniye koluna ve şoka dayanıklılık özelliklerine sahip. Ayrıca 19 taşlı, saatte 18000 vuruşlu ve en az 38 saatlik güç depolayabilme yeteneğine de var.

Raketa Kopernik (Copernicus)

Raketa'nın Mikolaj Kopernik anısına ürettiği bir modeldir. Mikolaj Kopernik, dünya ve diğer gezegenlerin güneş etrafında döndüğünü söyleyen ve bunu 1543 yılında yayımladığı kitaba yazan Polonya'lı bir kaşiftir.

Saat 1980'lerin sonu ve 1990'ların başında üretilmiş bir modeldir. Dolayısıyla hem Sovyet Üretimi, hem Rus Üretimlerine rastlamak mümkündür. Ben özellikle Sovyet Üretimi olmasını arzuladım. Şu anda varolmayan bir devletin saatlerine sahip olmak hoşuma gidiyor.

Saat 35mm'lik çapı ile oldukça küçük bir model. Hele günümüz saatlerinin ölçüleri dikkate alınırsa şimdiki kadın saatleri ölçüsünde denilebilir. Saatin, bu modelde görüldüğü gibi, beyaz kadranlı ve krom kaplama kasalı modelleri olduğu gibi siyah kadranlı ve siyah kaplamalı kasaları da mevcut. Ben rakamlı bir model olmasını istediğimden ve siyah kadranlılarda rakam bulunmadığından dolayı bu beyaz kadranlı modeli tercih ettim.

Saatin kolları Ay ve Güneşi temsil ediyor. Üstüste geldiklerinde ise tahmin edeceğiniz gibi Tutulma gerçekleşiyor. Saati sıradışı yapan da bu kol tasarımı. Sanırım, Kopernik'e adanan bir saatte olması gereken bir farklılık bu.

Saat pirinç üzeri krom kaplı bir kasaya ve paslanmaz çelik bir arka kapağa sahip.

Saat, 2609Hп mekanizma ile çalışıyor. 26mm genişliğindeki elden kurmalı bu mekanizma saatte 18000 vuruş yapıyor ve yaklaşık 38 saatlik bir güç depolama yeteneğine sahip. "Hп" kodlu bu mekanizmaların "H" kodlu olanlara göre daha iyi kalibre edildiği biliniyor. Zira "п" Rusçada Precision anlamına gelen "прецизионные" kelimesinin baş harfidir.

Petrodvorets Saat Fabrikası ve Raketa

Kökleri 1721 yılına kadar uzanan Petrodvorets fabrikası Rusya'nın en eski fabrikasıdır. 1721 yılında Peterhof Oymacılık Atölyesi olarak kurulan fabrika esas olarak taş işlemeciliği üzerinde çalışmıştır. İşledikleri lüks objelerin bir kısmı müzelerdeki yerlerini alsalar da bazı örnekler hala Versailles, Louvre ve Sanssouci Saraylarında görülebilir. 

Sovyet döneminde de taş işlemeciliğine bir süre devam eden fabrikanın bu dönem eserleri olarak Lenin Mozolesi ve ünlü Kremlin Yıldızları örnek gösterilebilir. 

2. Dünya Savaşı öncesinde Kızıl Ordu için malzeme üretimi de yapan fabrika Leningrad Kuşatması sırasında oldukça büyük hasar alır. 1945 yılında yenilenen  fabrika  Sovyetler Birliği'nin dışa bağımlılığını azaltmak için doğrudan Stalin'in emri ile saat üretimine başlar. 1949 yılında üretilen ilk saatler Pobeda ve Zvezda adları altında piyasaya sürülür. 1961 yılında, tıpkı diğer bazı fabrikaların da yaptığı gibi, ilk kozmonot Gagarin'in onuruna yeni bir marka yaratılır ve bu markaya Türkçe'de roket anlamına gelen Raketa adı verilir. 

Galibiyetle çıkılan 2. Dünya Savaşının ardından fabrika, 8000 kişiyi istihdam eden ve yılda 4,5 milyon saat üreten bir konuma gelir. 

Diğer pek çok saat fabrikası gibi Sovyetler Birliğinin dağılma süreci, dağılmanın hemen ertesinde kapitalist sisteme uyum sağlamada yaşadığı sıkıntılar ve girdiği mali kriz nedeniyle üretimini durdurur. 

Bugün,  Raketa markası butik üretimle olsa da dağılma sürecinden geriye kalan Vostok ve Zaria markaları ile birlikte hala üretimini sürdürmektedir.

Marka, 2009 yılında, daha önce Rolex, Breguet ve Hautlence markaları için çalışan 3 saat ustasını bünyesine katmış ve 2010 yılında yeni seri saatlerini piyasaya sürmüştür.

Vostok Generalski

Postacı beni evde bulamadığı için paketi karşı komşuya bırakmak istemiş; ancak paket üzerindeki yazıları anlayamayan komşumuz tedirgin olup beni aramış. Paketin gerçekten de bana ait olduğunu anlayınca teslim almayı kabul etmiş. Yazıları anlamaması  aslında gayet doğaldı. Belki de hayatında ilk defa kiril alfabesi ile karşılaşıyordu. Evet, tahmin ettiğiniz gibi paket Rusya'dan geliyordu.

Sokağa geldiğimde eve girmeden, ilk olarak komşumdaki emaneti aldım. Bir zarftı. Açtım; içinden ilaç kutusuna benzer bir kutu çıktı. Oldukça basit olan bu kutuyu da açtığımda karşımda ışıl ışıl krom kaplaması ile 539 kasa, 792 kadran kodlu bir Vostok Generalskie vardı. Her ne kadar 2005'ten sonra Generalskie'ler de Komandirskie olarak adlandırılmaya başlansa da, yıldız şeklinde olan ve 53x ile başlayan kasalar Generalskie ile özdeşleştiğinden, sadece kadranlarında yazıyor diye onlara Komandirskie demek bir haksızlık olur.

Bu benim ilk Rus saatimdi.  Bu saati aldığım sıralarda henüz Vostok Amphibian efsanesi ile tanışmamıştım. İkinci el bir saat alacak kadar da kendime güvenmiyordum. Dolayısıyla hem Amphibian serisine göre ucuz olan hem de yeni olduğu için sorunsuz olacağına inandığım bu Generalskie'yi seçtim.

En göze çarpan özelliği alışılmışın dışındaki kasa yapısı olan bu saat, pirinç üzeri krom kaplama. Fotoğraflarda biraz mat görünse de ışıl ışıl bir kaplaması var. Saatin arka kapağı paslanmaz çelikten imal edilmiş. Kurma kolu ise su geçirmezlik sağlayabilmek için vidalı. Bu sayede 30 atm su geçirmezlik sağlanmış. Saati ayarlamak için vida açıldığında kurma kolu boşa düşüyor hissi yaşanıyor. Bu kurma kolu Vostok Komandirskie ve Amphibian serisinin alamet-i farikası! Bezel çift yöne dönüş yapıyor ama dönüş esnasında herhangi bir ses ya da direnç yok. Buna rağmen kendi kendine dönebilecek kadar da gevşek değil. Saatin kalbi olan 2414A mekanizma 17 taşlı, elden kurmalı, saatte 19800 vuruş yapan ve en az 38 saat işleyebilen bir yapıda.

Rus saatlerine merakımın ilk somut sonucu bu saati almak olmuştu. Yaptığım alışverişten kesinlikle memnundum. Saat, fiyat/performans oranı oldukça düşük bir modeldi. Yani size vaat ettiği şey, düşük fiyata yüksek performans.

Bundan sonraki aldığım pek çok saat, Vostok Amphibian serisi ağırlıklı olmak üzere, Sovyetler Birliği döneminde üretilen modeller oldu. Sanırım, bu saat ile başlayan güvenin vintage alışverişlerimde büyük etkisi vardı.

Chistopol Saat Fabrikası ve Vostok

Yeni bir mekanik saate sahip olma arzusuyla sürekli okuyor, araştırıyordum. Bir yandan kaliteli bir yandan da uygun fiyatlı modeller üzerinde yoğunlaşıyordum. Zaten sınırları kalite ve uygun fiyat olarak belirleyince seçenekler bir anda azalıyordu. Seiko ve Orient gibi Japon markalarının yanısıra bir de, biraz daha pahalı olsalar da, butik üretim yapan İsviçre ve Alman saatleri bu sınıfa giriyordu. Ama ben bu tarz bir saat istemiyordum. Seiko ve Orient'in yaygın olması, butik markaların ise muhtelif gümrük problemleri beni kendilerinden uzak tuttu. Sonradan herhangi bir gümrük problemi yaşanmadığını öğrendim ama iş işten geçmiş, virüs kana girmişti.

Araştırmalarım devam ederken Vostok markası ile tanıştım. Rus, daha doğrusu Sovyet saatlerine ilgim de böyle başladı.

Vostok Saat Fabrikası (1992)

Vostok markasının temelleri 1942 yılında, Chistopol Saat Fabrikası olarak şimdi Tataristan sınırları içinde kalan ufak bir kasaba olan Chistopol'de atıldı. Önceleri sadece askeri malzeme üreten bu fabrika 2. Dünya Savaşının hemen ardından saat üretimine başladı. 1961 yılındaki uzay çalışmalarının ardından ürettikleri saatlere Vostok (Восток) markasını basmaya başladılar.

Oldukça hızlı yol alan bu fabrika 1965 yılında Sovyetler Birliği Savunma Bakanlığı'nın resmi tedarikçisi oldu. Denizaltılarda kullanılan duvar saatlerinden, uzay programlarında kullanılan kol saatlerine kadar pek çok saat üretti. Üretimlerinin tamamı da gerekli koşullarda kendilerini kanıtladılar.

Chistopol Saat Fabrikası üretimi bir denizaltı saati

Aynı fabrika 1960'larda, Sovyetlerin ve Rusya'nın ilk ve tek kronometre kalibresini de üretti. Vostok Precision olarak üretilen bu saatlerin içindeki, Zenith'in 135 numaralı kalibresinin geliştirilmesi ile elde edilen, 2809 kalibre mekanizma Sovyetlerin kendi özel ölçümlerini başarı ile geçti ve piyasadaki yerini aldı. Ancak yüksek üretim maliyeti ve düşük satışlar nedeniyle üretimi oldukça kısa sürdü. Üretiminden yaklaşık 50 yıl sonra bugün bile oldukça hassas olarak çalışabilen bu saatler pek çok Sovyet saati meraklısının gözde modelleridir.

2809 Mekanizma

1967 yılına gelindiğinde aynı fabrika Sovyet Ordusundan gelen istekle ilk Vostok Amphibian'ı tasarladı. Bu saatler 200 metrelik(bazı özel modellerde 300 metre) su geçirmezlikleri ile Sovyet komandolarına özel olarak tasarlanmıştı. Ancak saatler o kadar sağlam ve hassastı ki uzay programlarında dahi kullanıldılar.

Georgi Grechko ve Amphibian kol saati

Vostok Amphibian pek çok deniz tatbikatında ve gerçek görevde kendini kanıtladı. Sovyet ordusu tarafından özel istekle üretilen bu saat yine aynı ordu tarafından yıllarca fiilen kullanıldı. Üzerine düşen görevi layıkıyla yerine getirdi ve artık önemli bir parça olarak pek çok koleksiyonerin koleksiyonunda yerini aldı. Tıpkı matruşka gibi bu saatler de Rusya'nın bir simgesi oldu. 

Vostok Saat Fabrikası günümüzde de üretimine devam etmektedir. Hala saatin kasasından, mekanizmasına kadar kendi içinde(inhouse) üretim yapan bu fabrika klasik çizgilere bağlı kalarak oldukça uygun fiyatlı ve dayanıklı saatleri sevenleri ile buluşturmaktadır. 

Sovyet Saat Endüstrisi

Dedemden kalma iki Nacar, bir Jupiter ile babaannemden kalma ufak Nacar'ı her kurduğumda, üretimlerinden yaklaşık 50 yıl sonra hala çalışır durumda olduklarını görüp sevinirdim. Her tik takla birlikte akan saniyeleri, zamanın akışının en güzel ifadesiydi benim için. İşte, elimde zaman tutan cihazlar vardı ve zaman onların içinde akıyordu. Belli bir nesneye tutkuyla bağlanmamış olanlar belki de beni anlamayacaklardır. Her neyse... Saatler o yaşlarına ve muhtemelen bakımsız geçen 30 yıla rağmen oldukça iyi zaman tutarlardı. İsviçreliler bu işi gerçekten iyi biliyorlardı. Ama bu alanda yalnız değillerdi!

Karşılarında temelleri 1927'de atılan bir endüstri daha vardı: Sovyet Saat Endüstrisi!

Her şey Çalışma ve Savunma Konseyi'nin 1927 yılında, devlet ve Kızıl Ordu ihtiyaçlarının karşılanması için bir saat endüstrisi kurulması için kararname çıkarmasıyla başladı. Bu amaç doğrultusunda üretilecek saatler kalite olarak batılı eşdeğerlerinden aşağı olmayacak, güvenilir ve hassas olacaklardı. Böylelikle  Birinci Moskova Saat Fabrikası'nın temelleri de atılmış oldu. Bu prensiplerle çıkılan yolda gösterilen çabalar ilk meyvelerini 1930 yılında verdi.  Üretilen ilk 50 saat, bugün Bolşoy Tiyatrosu olarak bilinen o günün Devrim Tiyatrosu'nda törenle gösterildi.

 Birinci Moskova Saat Fabrikası Amblemi

(1. Московский часовой завод)

Birinci Moskova Saat Fabrikası'nın üretimi tüm hızıyla sürerken başka fabrikalar da kurulmaya başlamıştı. Bunlardan biri de 1942 yılında kurulan Chistopol Saat Fabrikası idi. Bu fabrika, Birinci Moskova Saat Fabrikası'ndan tahliye edilen bazı üretim aletleri ile faaliyet göstermekte ve esas olarak cephe ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak çalışmaktaydı. Ancak savaşın bitiminin hemen ardından saat üretimine başladı. Günümüz Vostok markasının temellerinin atıldığı yer burasıydı. Çünkü 1969 yılından sonra her ürettiği saat Vostok markası altında piyasaya sürüldü. 1972 yılında  Vostok saatleri 54 ülkeye ihraç edilir durumdaydı. (Sonraki yazılarda Vostok markası ile daha yakından ilgileneceğiz)

Chistopol Saat Fabrikası Amblemi

(Чистопольский Часовой Завод)

Üretime başlayan diğer fabrikalarla birlikte Sovyet Saat Endüstrisi 1970'lerde İsviçre'nin ardından ikinci büyük saat üreticisi konumuna yükselmişti. Sadece  Birinci Moskova Saat Fabrikası yılda 2,7 milyon saat üretmekteydi ve bunların %70'ini diğer ülkelere satmaktaydı.

Ancak, işler değişmeye başlamıştı. Önce 1970'lerin sonu ve 80'lerin başında pilli (quartz) saatlere doğru hızlı bir teknolojik dönüşüm oldu. Mekanik saatler bir anda gözden düşmüştü. Yeni olan her ürüne olduğu gibi pilli saatlere de büyük rağbet vardı; hem de yüksek fiyatlarına rağmen! Ardından 1980'lerin sonu ve 90'ların başında çözülme gerçekleşti ve Sovyetler Birliği dağıldı. Bunun sonucunda sosyalist sisteme alışmış üreticiler, oyunu kapitalist sisteme göre oynamaya çalıştılar. Ama bu oyun için gerekli vizyon ve rekabet için gerekli yatırım seviyeleri yeterli değildi. Çünkü sistem değişmişti. Her şeye yeniden başlamak gerekecekti. Köklü saat fabrikalarının çoğu bunu başaramadı. Son 15 yılda Rusya pek çok saat fabrikasını kaybetti. Poljot markasının üretildiği Birinci Moskova Saat Fabrikası, Raketa markasının üretildiği Petrodvorets Saat Fabrikası, Slava markasının üretildiği İkinci Moskova Saat Fabrikası ve en son Molnija markasını üreten Chelyabinsk Fabrikası faaliyetini durduran önemli fabrikalardır.

Faaliyetlerini durduran bu fabrikalar sadece endüstriyel açıdan değil, horolojik açıdan da büyük bir kayba neden oldular. Yıllarca yapılan üretim ile oluşan bu horolojik bilgi havuzu artık kurumaya yüz tutmuş durumda ve muhtemelen bir daha asla eski günlerine dönmeyecek!

Üretilen yüksek kaliteli ürünler elbette geçmişteki yerlerini aldılar. Bugünlerde ancak, sayıları çok olmayan Sovyet dönemi saat toplayıcılarının ilgisini çekiyorlar. Dönemlerinin bu eşsiz parçaları her ne kadar günümüzde hala ulaşılabilir durumda olsalar da 10 yıl öncesine göre daha az ulaşılabilir olduklarına şüphe yok. Muhtemelen bir 10 yıl sonra onlara ulaşmak daha da zor olacak. Belki de ortalıkta ulaşılabilir bir parça bile olmayacak.